سند قطعی انقلاب بزرگ فوتبال آسیا

به گزارش "ورزش سه"، فوتبال ملی آسیا در آستانه یکی از بزرگ‌ترین تغییرات ساختاری خود قرار گرفته است. وب‌سایت «The Asian Game» که به سند کامل توجیهی کنفدراسیون فوتبال آسیا دسترسی پیدا کرده، نوشته است AFC فردا، سه‌شنبه ۶ اکتبر پیشنهادهای خود برای راه‌اندازی لیگ ملت‌های آسیا را به فدراسیون‌های عضو ارائه خواهد کرد. این طرح هنوز نهایی و تصویب نشده، اما جزئیات منتشرشده نشان می‌دهد موضوع بسیار فراتر از اضافه شدن یک جام تازه به تقویم فوتبال قاره است. کنفدراسیون فوتبال آسیا نخستین بار در دسامبر ۲۰۲۵ از برنامه خود برای برگزاری لیگ ملت‌ها خبر داده بود. هدف اعلام‌شده، افزایش مسابقات رسمی و معنادار در پنجره‌های فیفا، نزدیک کردن سطح تیم‌های روبه‌روی یکدیگر، کاهش هزینه‌ها از طریق برنامه‌ریزی متمرکز و ترسیم مسیر روشن‌تر برای پیشرفت تیم‌های ملی بود. اکنون مشخص شده AFC می‌خواهد لیگ ملت‌ها را مستقیما با انتخابی جام ملت‌های آسیا و جام جهانی پیوند بزند.

این ساختار با لیگ ملت‌های اروپا تفاوت مهمی خواهد داشت. مسابقات پیشنهادی AFC قرار نیست تنها جای تعدادی از دیدارهای دوستانه را بگیرد. لیگ ملت‌ها به چارچوب اصلی فوتبال ملی در آسیا تبدیل می‌شود و نتایج هر تیم در این رقابت‌ها، جایگاه آن در دوره بعدی، صعود یا سقوط میان سطوح و مسیرش برای رسیدن به دو تورنمنت بزرگ ملی را تعیین می‌کند. طبق طرح ارائه‌شده، ۴۷ تیم ملی عضو AFC در سه سطح قرار می‌گیرند. سطح اول و دوم هر کدام ۱۸ تیم خواهند داشت و ۱۱ تیم باقی‌مانده در سطح سوم رقابت می‌کنند. سطوح اول و دوم به شکل یک لیگ واحد و براساس الگویی مشابه مدل سوئیسی لیگ نخبگان آسیا برگزار می‌شوند. در این شیوه همه تیم‌ها در یک جدول قرار می‌گیرند، اما هر تیم با تمام ۱۷ رقیب دیگر روبه‌رو نخواهد شد.

در دوره‌ای که مسابقات به انتخابی جام ملت‌های آسیا متصل است، هر تیم سطح اول و دوم شش بازی، شامل سه دیدار خانگی و سه مسابقه خارج از خانه، انجام می‌دهد. در دوره مرتبط با انتخابی جام جهانی، تعداد بازی‌های هر تیم به ۱۲ مسابقه، شامل شش بازی خانگی و شش مسابقه خارج از خانه، افزایش پیدا می‌کند. سطح سوم نیز به سه گروه تقسیم خواهد شد که دو گروه چهار تیمی و یک گروه سه تیمی هستند و دیدارهای آن به شکل رفت‌وبرگشت برگزار می‌شود. صعود و سقوط میان سطوح هر دو سال یک بار انجام خواهد شد. دو تیم انتهای جدول سطح اول به صورت مستقیم به سطح دوم سقوط می‌کنند و دو تیم برتر سطح دوم راهی سطح اول می‌شوند. همین فرمول میان سطوح دوم و سوم نیز اجرا خواهد شد. علاوه بر آن، تیم‌های رده سیزدهم تا شانزدهم سطح بالاتر و تیم‌های رده سوم تا ششم سطح پایین‌تر وارد پلی‌آف متمرکز هشت‌تیمی می‌شوند تا چهار سهمیه باقی‌ماندن یا صعود به سطح بالاتر تعیین شود.

یکی از مهم‌ترین بخش‌های طرح به انتخابی جام ملت‌های آسیا مربوط می‌شود. در نسخه کامل رقابت‌ها، هر ۱۸ تیم سطح اول مستقیما به جام ملت‌ها راه پیدا می‌کنند و شش تیم برتر سطح دوم نیز ۲۴ تیم حاضر در مرحله نهایی را تکمیل خواهند کرد. به این ترتیب مرحله انتخابی جداگانه‌ای برای جام ملت‌ها وجود نخواهد داشت و جایگاه تیم‌ها در لیگ ملت‌های آسیا تکلیف صعودکنندگان را مشخص می‌کند. در این فرمول، تیم‌های سطح سوم مسیر مستقیمی برای صعود به جام ملت‌های آسیا ندارند. آن‌ها ابتدا باید با کسب نتایج مناسب، به سطح دوم صعود کنند و سپس در چرخه بعدی برای قرار گرفتن میان شش تیم برتر این سطح بجنگند. این بخش یکی از بحث‌برانگیزترین قسمت‌های پیشنهاد AFC است، زیرا فاصله تیم‌های ضعیف‌تر با مسابقات بزرگ قاره را در کوتاه‌مدت افزایش می‌دهد.

ساختار انتخابی جام جهانی پیچیده‌تر خواهد بود. تیم‌هایی که در دوره قبلی جایگاه خود را در سطح اول تثبیت کرده‌اند، وارد لیگ ۱۸ تیمی انتخابی جام جهانی می‌شوند و هر کدام ۱۲ مسابقه برگزار می‌کنند. براساس نمودار فعلی AFC، شش تیم بالای جدول مستقیما راهی جام جهانی خواهند شد و تیم‌های رده هفتم تا دهم وارد یک پلی‌آف چهار تیمی می‌شوند. در نسخه کنونی طرح، دو تیم برتر این پلی‌آف نیز سهمیه مستقیم جام جهانی را می‌گیرند و تیم سوم راهی پلی‌آف بین‌قاره‌ای فیفا می‌شود. اجرای این بخش به حفظ تعداد کنونی سهمیه‌های آسیا و تأیید نهایی فیفا وابسته است. تیم‌های سطح دوم و سوم در همان دوره مسیر مستقیمی به جام جهانی نخواهند داشت و باید از چرخه قبلی، جای خود را در سطح اول به دست آورده باشند.

لیگ ملت‌های آسیا یک قهرمان مستقل نیز خواهد داشت. هشت تیم برتر سطح اول به مرحله یک‌چهارم نهایی رفت‌وبرگشت می‌رسند و چهار برنده در مرحله نهایی متمرکز شرکت می‌کنند. این مرحله شامل دو مسابقه نیمه‌نهایی و دیدار فینال است و هر دو سال یک بار برگزار خواهد شد. در نتیجه تیم‌های بزرگ قاره علاوه بر رقابت برای سهمیه جام جهانی یا جام ملت‌ها، برای کسب جام لیگ ملت‌های آسیا نیز مبارزه می‌کنند. اجرای این برنامه یک‌باره انجام نمی‌شود. فاصله سال‌های ۲۰۲۷ تا ۲۰۳۰ به عنوان دوره گذار در نظر گرفته شده و ساختار فعلی انتخابی جام جهانی ۲۰۳۰ تا حد زیادی حفظ خواهد شد. در مرحله نخست، ۲۰ تیم پایین‌تر در ده تقابل رفت‌وبرگشت بازی می‌کنند. سپس مرحله دوم با حضور ۳۶ تیم در ۹ گروه چهار تیمی برگزار می‌شود و تیم‌های اول و دوم هر گروه، ۱۸ تیم اولیه سطح نخست را تشکیل می‌دهند.

۱۸ تیم دیگر حاضر در مرحله دوم در سطح دوم قرار می‌گیرند و بازندگان مرحله اول به همراه تیم باقی‌مانده، سطح سوم را می‌سازند. در فصل ۲۹-۲۰۲۸ مسابقات سطح دوم و سوم به صورت آزمایشی آغاز می‌شود، در حالی که تیم‌های سطح اول همچنان ساختار مرسوم انتخابی جام جهانی ۲۰۳۰ را پشت سر می‌گذارند. فعالیت کامل سیستم از چرخه ۳۱-۲۰۳۰ آغاز خواهد شد. برای تیم‌های قدرتمند قاره، تعداد حداقل مسابقات رسمی در یک چرخه چهار ساله از ۱۶ به ۱۸ بازی افزایش پیدا می‌کند. تغییر اصلی برای تیم‌های پایین‌تر رخ خواهد داد که در ساختار فعلی گاهی ماه‌ها از مسابقات رسمی دور می‌مانند. این تیم‌ها در طرح جدید بازی‌های بیشتری برابر حریفانی نزدیک به سطح خود خواهند داشت و AFC امیدوار است از این راه کیفیت فنی و ثبات برنامه‌های آن‌ها افزایش پیدا کند.

ایران با توجه به جایگاهش در میان قدرت‌های قاره، یکی از گزینه‌های طبیعی حضور در سطح اول خواهد بود، هرچند ترکیب نهایی سطوح هنوز اعلام نشده است. حضور در سطح اول می‌تواند مسیر تیم ملی به جام ملت‌های آسیا را کوتاه‌تر کند و تعداد بازی‌های رسمی را افزایش دهد. در مقابل، بخش بزرگی از پنجره‌های فیفا با مسابقات درون‌قاره‌ای پر می‌شود و امکان برگزاری دیدارهای تدارکاتی با تیم‌های اروپایی، آفریقایی و آمریکایی کاهش پیدا می‌کند. این موضوع بدون شک مورد توجه غول‌های قاره یعنی ایران، ژاپن، کره‌جنوبی و استرالیا قرار خواهد گرفت. تیم‌های بزرگ آسیایی برای آماده‌سازی در سطح جام جهانی به مسابقه با سبک‌های متفاوت فوتبال نیاز دارند. AFC در تقویم پیشنهادی فضای محدودی برای بازی‌های دوستانه باقی گذاشته، اما لیگ ملت‌ها به بخش مسلط پنجره‌های ملی تبدیل می‌شود و برنامه‌ریزی برای تقابل با حریفان خارج از آسیا دشوارتر خواهد شد.

محدود شدن مسیر تیم‌های سطح سوم نیز انتقاد دیگری است که می‌تواند در نشست فدراسیون‌های عضو مطرح شود. براساس این سیستم، امکان دارد یک تیم تمام مسابقاتش را در یک چرخه با پیروزی پشت سر بگذارد، اما به دلیل آغاز رقابت‌ها از سطح سوم، همچنان به جام ملت‌ها یا جام جهانی نرسد. همچنین احتمال تقابل رسمی تیم‌هایی مانند ژاپن و سریلانکا در آینده بسیار کم خواهد شد. کنفدراسیون فوتبال آسیا در طراحی این رقابت‌ها پیشنهاد تقسیم آسیا به دو منطقه شرق و غرب یا پنج منطقه جغرافیایی را کنار گذاشته است. مدیران کنفدراسیون معتقدند چنین تقسیم‌بندی‌هایی تعادل مسابقات را از بین می‌برد و ارتباط فوتبالی میان بخش‌های مختلف قاره را محدود می‌کند. به همین دلیل تیم‌ها می‌توانند بدون توجه به منطقه جغرافیایی خود با حریفان هم‌سطح روبه‌رو شوند.

پرسش پایانی به استقبال هواداران از این ساختار برمی‌گردد. برگزاری متمرکز نیمه‌نهایی و فینال هر دو سال یک بار می‌تواند پایان هیجان‌انگیزی برای لیگ ملت‌ها بسازد، اما تجربه رقابت‌های باشگاهی AFC نشان داده است یک مرحله نهایی متمرکز همیشه نمی‌تواند فضای مورد انتظار تماشاگران را ایجاد کند. موفقیت این پروژه در نهایت به کیفیت مسابقات، جذابیت رقابت‌ها و همراهی هواداران بستگی خواهد داشت. لیگ ملت‌های آسیا در صورت تصویب، تنها یک جام تازه برای اضافه شدن به ویترین AFC نخواهد بود و این مسابقات قرار است تقویم بازی‌های ملی، طبقه‌بندی قدرت‌های قاره، مسیر صعود و سقوط و راه رسیدن به جام ملت‌ها و جام جهانی را در یک سیستم واحد جمع کند. طرحی بلندپروازانه که می‌تواند فوتبال ملی آسیا را منظم‌تر و رقابتی‌تر کند، اما همزمان فرصت رویارویی با جهان خارج و رؤیای تیم‌های کوچک‌تر را با پرسش‌های جدی روبه‌رو خواهد کرد.

یک بار دیگر و به صورت خلاصه، سازوکار این تورنمنت جدید را بررسی می‌کنیم:

۴۷ تیم آسیایی در سه سطح تقسیم می‌شوند.

سطح اول شامل ۱۸ تیم است.

سطح دوم شامل ۱۸ تیم است.

سطح سوم با حضور ۱۱ تیم برگزار می‌شود.

۱۸ تیم برتر مرحله دوم انتخابی جام جهانی در سطح اول قرار می‌گیرند.

۱۸ تیم بعدی وارد سطح دوم می‌شوند.

۱۱ تیم باقی‌مانده در سطح سوم بازی می‌کنند.

سطح اول و دوم به صورت یک لیگ ۱۸ تیمی برگزار می‌شوند.

تمام تیم‌ها در یک جدول قرار می‌گیرند، اما هر تیم با همه ۱۷ حریف بازی نمی‌کند.

سطح سوم شامل دو گروه چهار تیمی و یک گروه سه تیمی خواهد بود.

لیگ ملت‌های آسیا هر دو سال یک بار برگزار می‌شود.

یک دوره از این رقابت‌ها به انتخابی جام ملت‌های آسیا متصل خواهد بود.

دوره بعدی با انتخابی جام جهانی ارتباط پیدا می‌کند.

در دوره مرتبط با جام ملت‌های آسیا، هر تیم حاضر در سطح اول و دوم شش مسابقه انجام می‌دهد. این شش مسابقه شامل سه بازی خانگی و سه بازی خارج از خانه است.

در دوره مرتبط با جام جهانی، هر تیم سطح اول و دوم ۱۲ مسابقه انجام خواهد داد. این ۱۲ مسابقه شامل شش بازی خانگی و شش بازی خارج از خانه است.

یک تیم حاضر در سطح اول، در مجموع چرخه چهار ساله حداقل ۱۸ مسابقه رسمی انجام می‌دهد.

دو تیم انتهای جدول سطح اول مستقیما به سطح دوم سقوط می‌کنند.

دو تیم برتر سطح دوم مستقیما به سطح اول صعود می‌کنند.

دو تیم انتهای جدول سطح دوم نیز به سطح سوم سقوط خواهند کرد.

مسیر صعود به جام ملت‌های آسیا:

تمام ۱۸ تیم سطح اول مستقیما به جام ملت‌های آسیا صعود می‌کنند.

شش تیم بالای جدول سطح دوم نیز راهی جام ملت‌های آسیا می‌شوند.

به این ترتیب، ۲۴ تیم حاضر در جام ملت‌های آسیا مشخص خواهند شد.

دیگر مرحله انتخابی جداگانه‌ای برای جام ملت‌های آسیا برگزار نمی‌شود.

تیم‌های سطح سوم مسیر مستقیمی برای رسیدن به جام ملت‌های آسیا ندارند.

یک تیم سطح سومی ابتدا باید به سطح دوم صعود کند و در دوره بعدی میان شش تیم برتر قرار بگیرد.

مسیر صعود به جام جهانی:

۱۸ تیم سطح اول در یک جدول قرار می‌گیرند و هر کدام ۱۲ مسابقه انجام می‌دهند.

شش تیم نخست جدول مستقیما به جام جهانی صعود می‌کنند.

تیم‌های هفتم تا دهم وارد پلی‌آف چهار تیمی آسیا می‌شوند.

دو تیم برتر پلی‌آف نیز سهمیه مستقیم جام جهانی را به دست می‌آورند.

تیم سوم پلی‌آف راهی مرحله بین‌قاره‌ای خواهد شد.

قهرمان لیگ ملت‌های آسیا چگونه مشخص می‌شود؟

هشت تیم بالای جدول سطح اول وارد مرحله یک‌چهارم نهایی می‌شوند.

مرحله یک‌چهارم نهایی به صورت رفت‌وبرگشت برگزار خواهد شد.

چهار تیم برنده به مرحله نهایی متمرکز راه پیدا می‌کنند.

مرحله نهایی شامل مسابقات نیمه‌نهایی و فینال است.

قهرمان لیگ ملت‌های آسیا هر دو سال یک بار مشخص خواهد شد.